سال گذشته، طرحی/ایدۀ پژوهشی با محوریت کاربرد هوش مصنوعی در علوم خاک جهت ارائه در «نوزدهمین کنگره علوم خاک ایران» تدوین و ارسال گردید. اکنون فرصت را مغتنم شمرده تا جزئیات این ایده که هدف آن ایجاد پیوندی علمی میان فناوری‌های نوین و نیازهای بومی کشاورزی کشور است را با شما به اشتراک بگذارم.
همان‌گونه که مستحضر هستید، «مدل‌های زبانی بزرگ» (LLMs) با وجود توانمندی‌های چشمگیر در پردازش داده‌های متنی و تصویری، در ارائۀ توصیه‌های تخصصی در حوزۀ علوم خاک همچنان با محدودیت‌هایی مواجه‌اند و دقت آن‌ها در بهترین حالت بین ۶۵ تا ۸۰ درصد برآورد می‌شود. چالش بنیادین در این زمینه آن است که مدل‌های عمومی یادشده، فاقد دانش بومی و اشراف کافی بر بوم‌سازگان اقلیمی متنوع ایران هستند. این نقیصه می‌تواند به پیامدهای نامطلوبی نظیر توصیه‌های نادرست کودی، تخریب منابع خاک و در نهایت به‌خطرافتادن امنیت غذایی منجر گردد.
در راستای رفع این چالش‌ها، طرح توسعۀ «دستیار هوشمند بومی علوم خاک» پیشنهاد شده است. این طرح بر یک معماری چهارلایه استوار بوده و از رویکردی تلفیقی مبتنی بر «هوش مصنوعی مولد» (GenAI)، «تولید تقویت‌شده با بازیابی» (RAG) و «گراف دانش» بهره می‌برد.
در تبیین سازوکار این معماری باید اشاره نمود که سامانۀ هوش مصنوعی به‌منظور پرهیز از کلی‌گویی و توهم، از طریق تکنیک RAG به یک پایگاه دادۀ برداری حاوی مستندات علمی بومی و معتبر (نظیر دستورالعمل‌های مؤسسه تحقیقات خاک و آب و مقالات کنگره‌های علوم خاک ایران) متصل می‌گردد. افزون بر این، جهت صحت‌سنجی علمی خروجی‌ها و درک دقیق روابط علّی و معلولی میان موجودیت‌ها (از جمله تعامل عناصر غذایی با pH خاک در اقلیم‌های گوناگون)، از یک گراف دانش استفاده می‌شود. این ساختار یکپارچه می‌تواند از طریق رابط‌های کاربری در دسترس (مانند پلتفرم‌های پیام‌رسان)، خدمات تخصصی خود را به‌سهولت به بهره‌برداران و کارشناسان ارائه نماید.
به‌تازگی جهت معرفی جامع و تشریح دقیق‌تر ابعاد این ایده، دو پایگاه اینترنتی مستقل به زبان‌های فارسی و انگلیسی طراحی و پیاده‌سازی شده است. در این پایگاه‌ها، جزئیات معماری سامانه، فرایند اجرایی گام‌به‌گام و همچنین امکان‌سنجی فنی و اقتصادی طرح به‌تفصیل بیان شده است.
جهت مطالعۀ کامل این طرح پژوهشی، از علاقه‌مندان و متخصصان دعوت به‌عمل می‌آید تا از طریق پیوندهای زیر از این صفحات بازدید فرمایند:
نسخه فارسی: https://drjk.ir/soil-ai-assistant
نسخه انگلیسی: https://drjk.ir/en/soil-ai-assistant
موجب کمال امتنان خواهد بود که پس از مطالعۀ این طرح/ایده، نظرات، نقدها و پیشنهادات ارزشمند خویش را مبذول فرمایید. بی‌شک بازخوردهای علمی شما صاحب‌نظران، در ارتقا و پختگی این مسیر پژوهشی نقشی بسزا ایفا خواهد نمود.